پیشرفتهای فنی در حوزه ارزهای دیجیتال و CBDC بانک مرکزی
نشان تجارت - هدی کاشانیان: اقتصاد دیجیتال روزگاری را تجربه میکند که در آن اعتماد به سیستمهای مالی فراتر از ساختارهای سنتی تصور شده است. ارزهای دیجیتال بانک مرکزی یا همان CBDC، دیگر تنها یک ایده آزمایشی در آزمایشگاههای فناوری نیست و کمکم در افق نظامهای پولی جهان جایگاهی استوار مییابد و تحولی عمیق در نحوه طراحی، انتقال و نظارت بر پول ایجاد میکند. سازمانهای پولی برجسته در سراسر جهان از پروژه دیجیتال یوان چین گرفته تا برنامه دیجیتال یورو اتحادیه اروپا، گامهای محکمی در مسیر آزمایشهای عملیاتی و آزمونهای فنی برداشتهاند.
آنچه این حرکت را صرفاً از یک تغییر قالب پولی متمایز میسازد، بستر فناورانهای است که گستره وسیعی از نوآوریها را در خود جای داده و همزمان، چالشهای پیچیدهای را از جنس امنیت سایبری، حفظ حریم خصوصی و پایداری سیستم مالی ایجاد کرده است. درک این تحولات نیازمند نگاهی دقیق به معماری فنی، زیرساختهای زیربنایی و نوآوریهای اخیر در این دامنه دارد.
معماری فنی CBDC چیست؟
ساختار فنی CBDCها به تدریج از مدلهای متمرکز سنتی به سمت طرحهای ترکیبی یا هیبریدی حرکت کرده است. این معماری، تعادل ظریفی میان نظارت متمرکز و توزیع عملیات را رقم میزند. بانک مرکزی نقش صادرکننده و ناظر را بر عهده دارد، در حالی که بانکهای تجاری و مؤسسات مالی مجاز، مسئولیت توزیع و خدماترسانی را برعهده میگیرند.
این ساختار، ضمن افزایش تابآوری سیستم در برابر خرابیهای احتمالی، فضایی برای پذیرش نوآوریهای محلی فراهم میسازد. یکی از ویژگیهای نوین این معماری، معرفی لایههای منطقی در سیستم است که اجازه میدهد مولفههای مختلفی همچون حسابهای کاربر، قراردادهای هوشمند و ماژولهای احراز هویت، بهصورت ماژولار توسعه یابند و مستقل از یکدیگر بهروزرسانی شوند. این انعطافپذیری، زمینه را برای تطبیق سریع با نیازهای تغییرپذیر اقتصاد دیجیتال فراهم میکند.
فناوری بلاکچین یا غیربلاکچین CBDC؟
CBDCها باز هم تصور عمومی را به چالش میکشد و لزوماً بر پایه بلاکچین ساخته نمیشوند. در حالی که پروژههایی مانند دیجیتال یورو بهطور فعال از زنجیرههای بلوکی مجوزدار استفاده میکنند، سیستمهای دیگری، چون نسخه ژاپنی CBDC، کاملاً بر پایه دیتابیسهای توزیعشده غیربلاکچینی بنا شدهاند. این تصمیم فنی، بیش از هر چیز تحت تأثیر اهداف سیاستی و الزامات عملیاتی است.
زنجیرههای بلوکی مزایایی، چون دیدپذیری کامل تراکنشها و امکان اجرای قراردادهای هوشمند را در اختیار قرار میدهند، اما هزینههای فنی نگهداری آنها و چالشهای مقیاسپذیری، همچنان مسائلی قابل تأمل هستند. در مقابل، سیستمهای مبتنی بر دیتابیسهای سنتی یا توزیعشده غیربلاکچینی از پهنای باند و منابع محاسباتی کمتری بهره میبرند و در نرخهای تراکنش بسیار بالا، عملکرد بهتری از خود نشان میدهند. انتخاب میان این دو مسیر، بیش از پیروی از یک روند جهانی، بازتابی از اولویتهای داخلی هر کشور است.
هویت دیجیتال CBDC و امنیت آن
یکی از حساسترین بخشهای پیادهسازی CBDC، طراحی مکانیزمهای احراز هویت است. این سیستمها باید ضمن تضمین نظارت مناسب بر ضدپولشویی و تأمین مالی تروریسم، به حریم خصوصی کاربران احترام بگذارند. راهکارهای اخیر این زمینه، به سمت مدلهای هویت تفکیکشده حرکت کردهاند که در آن اطلاعات شخصی و اطلاعات تراکنشی در سیستمهای جداگانه ذخیره و پردازش میشوند.
برای نمونه، یک ماژول احراز هویت مستقل، پس از تأیید هویت کاربر، یک رمز یکتا صادر میکند که صرفاً برای تأیید صحت تراکنشها به کار میرود و هیچ ارتباطی با دادههای شناسایی فردی ندارد. این روش، امنیت سیستم را تقویت کرده و خطر دسترسی غیرمجاز به اطلاعات حساس را بهشدت کاهش میدهد.
انطباق CBDCها با سیستمهای فعلی
CBDCها طرحهایی انقلابی نیستند که بخواهند همه چیز را از نو بسازند، در عوض جای خود را در کنار پول نقد و حسابهای بانکی باز کردهاند. یکی از پیشرفتهای چشمگیر، توسعه رابطهای برنامهنویسی استاندارد شده است که به بانکها، مؤسسات غیرمالی و حتی توسعهدهندگان ثالث، امکان اتصال ایمن و کارآمد به سیستم CBDC را میدهد.
این APIها بهگونهای طراحی شدهاند که هم از نظر امنیتی مقاوم باشند و هم انعطاف لازم برای توسعه خدمات دیجیتال چندلایه را فراهم آورند. همین امر، فضایی برای ظهور کاربردهای نوین مانند پرداختهای شرطی، بودجهبندی هوشمند و حتی توزیع خودکار یارانهها فراهم میکند.
پایداری فنی CBDC و مقیاسپذیری
پایداری فنی و مقیاسپذیری CBDC دیگر تنها بهعنوان چالشهای اولیه در نظر گرفته نمیشوند. تحولات اخیر در زمینه پردازش موازی، بهینهسازی لایههای شبکه و کاربرد الگوهای ناهمگام، امکان اجرای مداوم و پایدار سیستمهای پول دیجیتال را حتی در شرایط بار ترافیکی بسیار بالا فراهم کرده است.
سیستمهای آزمایشی امروز در برخی کشورها توانستهاند بهراحتی از مرز صدها هزار تراکنش در ثانیه عبور کنند، رقمی که رقابتپذیری آن با شبکههای پرداخت کارتی جهانی را تضمین میکند. همچنین، استفاده از رمزگذاری سبکوزن و طراحی مبتنی بر وقایع، بار پردازشی را بهطور هوشمندانه در طول زمان پخش و از تجمع فشار عملیاتی در ساعات اوج جلوگیری میکند. این پیشرفتها، هم اطمینان عملیاتی را افزایش داده و هم امکان گسترش تدریجی سیستم را بدون نیاز به بازطراحی بنیادین فراهم میآورند.
آیندهای مبتنی بر همکاری بینسیستمی CBDC
هیچ CBDCای بهتنهایی نمیتواند تمام اهداف اقتصادی را محقق کند، این واقعیت تمرکز بینالمللی را به سمت استانداردسازی و تعاملپذیری معطوف کرده است. گروه بانکهای مرکزی G۲۰ در همکاری با بانک جهانی، چارچوبهای فنی مشترکی را برای تسهیل پرداختهای بینمرزی آماده کردهاند که در آنها، CBDCهای کشورهای مختلف قادر خواهند بود بدون نیاز به واسطههای مالی سنتی با یکدیگر در ارتباط باشند. این حرکت، نهتنها هزینهها و زمان انجام تراکنشهای بینالمللی را کاهش میدهد، بلکه زمینه را برای شکلگیری یک سیستم مالی دیجیتال چندقطبی فراهم میسازد.
