بازار تهران روی لبه پرتگاه!
نشان تجارت - خبر کشف تونل زیرزمینی ۵کیلومتری در زیر بازار تهران موجی از نگرانیها را درخصوص این اثر ثبت ملی برانگیخته است. خطر تخریب درست بیخ گوش بازاری است که آثاری از عهد صفوی، قاجار و پهلوی را در خود جای داده است و در نوع خود یک شاهکار معماری شمرده میشود. تهدید تونل ایجاد شده اما تنها متوجه بازار ثبت ملی شده تهران نیست بلکه در صورت فروریزش بازار در روز و در ساعات فعالیت بازاریان، یک فاجعه انسانی نیز برای حدودا ۶هزار عابری که در این محدوده تردد دارند ایجاد میشود.
توضیحات رسمی ارائه شده درخصوص چگونگی ایجاد این تونل، علت حفر و عاملان ایجاد آن، هنوز با ابهامهایی جدی روبهرو بوده اما آنچه مسلم است این است که اگر این مجموعه تونل هرچه سریعتر با روش مهندسی و علمی، ایمنسازی و پر نشود، خطری جدی، آثار تاریخی پایتخت کشور و البته جان مردمان را تهدید میکند.
باتوجه به هشدار معاون پیشگیری آتشنشانی درخصوص خطر فروریزش و بروز فاجعه به سبب وجود تونلها، ضرورت اقدام فوری برای حل این تهدید بالقوه به شکل جدی احساس میشود و اگر نخواهیم با یادگاریهای تاریخی تهران برای همیشه خداحافظی کنیم و نیز نخواهیم جان عزیزِ مردمان را به مخاطره بیندازیم باید این هشدار را جدی بگیریم.
کشف فضاهای زیرزمینی غیرمجاز زیر بازار تاریخی تهران
ماجرای حفر تونل زیر بازار تهران، ابتدا با عنوان «حفر تونل ۵هزار متری» منتشر شد اما براساس توضیحات معاون میراث فرهنگی استان تهران، آنچه رخ داده ایجاد یک تونل ممتد نیست بلکه مجموعهای از فضاهای زیرزمینی است که طی سالها و بهصورت تدریجی، زیر پاساژها و بناهای قدیمی و عمدتا با هدف ایجاد انبار، بدون مجوز و با دستکاری در پی و جرزها شکل گرفته است. برآورد میشود مجموع این فضاها حدود ۵هزار مترمربع باشد.
آنطور که معاون میراث فرهنگی تهران گفته، این اقدامات که اغلب از دهه۹۰ آغاز شده، بدون اخذ مجوز از شهرداری و میراث فرهنگی انجام شده و با «تراشیدن جرزها و ستونهای باربر» همراه بوده است؛ مسالهای که از نظر فنی بسیار خطرناک است و میتواند به فروریزش سازهها و تهدید جان شهروندان منجر شود. علاوه بر این، انبار کردن حجم زیادی از کالاهای قابل اشتعال همچون پارچه، خطر آتشسوزی و بحرانهای ثانویه را افزایش داده است.
به دستور دادستانی، این فضاهای زیرزمینی فعلا پلمب و مقرر شده درباره ایمنسازی، استحکامبخشی یا تخریب و بازگرداندن وضعیت به حالت اولیه تصمیمگیری شود.
آنطور که مرتضی ادیبزاده، معاون میراث فرهنگی تهران گفته پدیده قدیمی «جرزخواری»(نازک کردن دیوار مغازهها برای افزایش وسعت مغازه) در بازار تهران در سالهای قبل هم وجود داشته است. در سالهای اخیر اما به دلیل فشارهای اقتصادی و افزایش ارزش ملک، این وضعیت شدت گرفته و در برخی موارد دیوارهای باربر ضخیم به دیوارهایی بسیار نازک تبدیل شدهاند. نمونههایی از ریزش در گذشته نیز به همین دلیل رخ داده است.
ادیبزاده نبود نظارت کافی شهری و بیتوجهی برخی مالکان به اصول فنی را از عوامل اصلی وضعیت فعلی میداند.
به گفته معاون میراث فرهنگی تهران، اکنون اولویت اصلی، رفع خطر و تامین ایمنی مردم و کسبه است و همزمان برخورد حقوقی با متخلفان نیز پیگیری میشود. او تاکید میکند که در عین توجه به ایمنی، نباید به بهانه مقاومسازی، بناهای تاریخی سالم تخریب شوند. از سوی دیگر با توجه به ثبت ملی بازار تهران، هرگونه اقدام باید با حفظ اصالت تاریخی و معماری این مجموعه صورت گیرد.
ادیبزاده همچنین به موضوع استانداردسازی اشاره کرده و گفته است: نمیتوان همان معیارهای ساختمانی مدرن را عینا برای بناهای تاریخی اعمال کرد بنابراین لازم است دستورالعملهای ویژه و اختصاصی برای این دسته از بناها تدوین و اجرا شود. میراث فرهنگی تهران اعلام کرده آماده همکاری با شهرداری و سایر نهادها برای نظارت، پایش و ایمنسازی اصولی بازار تهران است تا ضمن حفاظت از این سرمایه تاریخی، امنیت شهروندان نیز تضمین شود.
مخاطرات تونل حفر شده در بازار تهران
حفر مجموعه تونلهایی با مساحت ۵کیلومتری در زیر بازار پرتردد تهران بدون شک تهدیدهای جدی درپی دارد.
علی بیتاللهی، رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، درخصوص خطرهای ایجاد شده بر اثر حفر تونل در محدوده بازار تهران به «جهانصنعت» گفت: «درخصوص این تونلی که در زیر بخشهایی از بازار تهران هست، فقط از طریق رسانهها مطلع شدیم.
ظاهرا از چندین سال پیش این کار به هر دلیل و به هر منظوری که ما اصلا در جریانش نیستیم، انجام شده است و ما هم مثل شما از همین رسانهها شنیدهایم. واقعیتش انگار یک کار مخفی بوده؛ حالا زیر نظر چه کسی و با چه هدفی بوده، باز برای ما ناشناخته است. آن چیزی که وجود دارد و ما تجربه آن را داریم این است که زیر ساختمانهای موجود ـ آن هم ساختمانهایی از نوع بافتهای فاقد اسکلتهای سازهای بههم پیوسته و قدیمی ـ حفر تونل و وجود حفرات، امر خطرناکی است و احتمال فروریزشهای خطی یا فروریزشهای نقطهای را در بر دارد؛ این یک امر کاملا بدیهی است. اینکه در احداث این تونلها از نظر مشخصات فنی چه استانداردی رعایت شده، آیا طرحهای صیانتی و نگهداری برای جلوگیری از ریزش اتفاق افتاده یا نیفتاده، واقعا امری است که درهالهای از ابهام قرار دارد.»
وی افزود: «حالت بدبینانه و نگاه فنی و مهندسی به موضوع این است که این تونلها میتواند ریسک فروریزش را به مراتب بالا ببرد و اساسا این کار به هیچوجه نباید انجام میشد. حالا که انجام شده هم باید بررسی شود آیا ملاحظات استحکامی با هدف جلوگیری از ریزش در ساختمانها و مغازهها و معابر بازار دیده شده یا نه، اجرایی شده یا نشده و شرایط چگونه است. تا قبل از این بررسیها و ارزیابیها واقعا این خطر بالقوه را باید بهعنوان یک هشدار جدی مدنظر قرار داد.»
رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی خاطر نشان کرد: «باز هم تاکید میکنم که نمیشود به اینطور دستکاریها نگاه خوشبینانه داشت. اگر کار اصولی و روی روال باشد، لازم نیست مخفیانه باشد. حالا اینکه با چه هدفی، به چه دلیل، به چه منظوری، با مجوز چه کسی و با نظارت چه نهادی این کار انجام شده، واقعا در مورد هیچکدام از اینها ما اطلاعات روشنی نداریم. بنابراین باید نگاه بدبینانه به خطر جانبی این عملیات داشت. در کل فروریزشهایی که در سالهای گذشته کموبیش در تهران دیدیم ـ مثلا در منطقه شهران، ریزش شهران ناشی از حفاریهای زیرسطحی مترو بود. حتی در میدان محمدیه، مولوی و خیام ـ همه اگر نگاه کنیم، وجود حفرات، مغارهها و تونلهای زیرسطحی، از احداث مترو تا ساختمانهای مدفون قدیمی همه بر فروریزش تاثیر داشتهاند. تصور اینکه زیر یک منطقه پرتردد مثل بازار تهران که گاه در ساعاتی چندین هزار نفر تردد دارند، یک چنین پدیده و عارضهای به طور ثانویه ایجاد شده باشد و یک خطر بالقوه برای استحکام آن منطقه باشد، واقعا جای حیرت دارد و باید به دقت موضوع از همه جوانب حقوقی، اداری، مالی و فنی بررسی شود و بهخصوص از دیدگاه فنی و مهندسی مشخص شود آیا این احتمال ریزش و تخریب ساختمانها یا خدایناکرده تلفات جانی وجود دارد یا خیر.»
امکان و ضرورت استحکامبخشی و پر کردن تونل
بیتاللهی در پاسخ به این پرسش که آیا امکان پر کردن این تونل و مستحکم کردن آن و رفع خطر وجود دارد یا خیر، اظهار داشت: «امکان استحکام تونل و پر کردن آن وجود دارد و میتواند توسط نهادهای ذیصلاح و با نظارت مشاوران انجام شود. در واقع صلاح این است که این تونلها به شکل اصولی پر شود هرچند که اساسا این کار از ابتدا نباید انجام میشد.»
رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزود: «واقعا ضرورت دارد که نگهداری و پایدارسازی و پر کردن چنین تونلی حتما با یک تصمیمگیری جدی و با یک کار اصولی و فنی صورت بگیرد. تداوم وجود این تونل با این وضعیت، کاملا خطر ریزش را تقویت میکند؛ بهخصوص که اطلاعات کافی هم در مورد ملاحظات فنی به کار رفته در آن نداریم و چون حالت مخفیانه هم داشته، احتمال داده میشود که خیلی هم ملاحظات فنی در کار نبوده باشد. بنابراین یک ضرورت جدی برای ارزیابی و ارائه راهکار برای استحکامبخشی و پر کردن آن وجود دارد.»
قدمت و اهمیت تاریخی بازار تهران
ایجاد تونلی با وسعت ذکر شده در بازار تهران، افزون بر به مخاطره انداختن جان آدمیان، بازار تهران را نیز به عنوان یک اثر تاریخی و ثبت ملی شده با تهدید مواجه میکند.
محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش ملی نجات بافتهای تاریخی ایران، درخصوص قدمت بازار تهران و مخاطرات ایجاد شده با حفر تونل، به «جهانصنعت» گفت: «خودِ تهران از دوره صفویه تبدیل به شهر شده؛ یعنی حصار طهماسبی در دوره شاهطهماسب صفوی دور تهران کشیده میشود. یعنی ما میدانیم که تهران از ۴۵۰سال پیش تبدیل به شهر شده است ولی احتمال اینکه از قبل هم آثاری بوده، بهصورت روستاهایی که بعد از صفوی به همدیگر پیوستند و تبدیل به شهر شدند هم هست. در تهران گور و اسکلتی پیدا شده که ۳۲۰۰سال قدمت دارد و همین امر نشان از زیست طولانیمدت مردمان در این منطقه دارد.»
وی افزود: «اینطور نیست که بگوییم تهران صرفا ۴۵۰سال قدمت داشته؛ ما آثاری باستانی در این شهر داریم که قدمتش مربوط به پیش از اسلام است. محدوده تهران خصوصا در بخش ری محدودهای باستانی است. اگر کاوش باستانشناسی دقیق انجام شود میتوانیم به آثار جالب توجه بیشتری در تهران برسیم. در تپههای قیطریه که آقای سیفالله کامبخشفر پیش از انقلاب حفاری کرد و کتاب «تهران ۳۲۰۰ساله» را نوشت یک چنین آثار و نشانههایی یافت شده است. آنچه مسلم است این است که محدوده بازار و مسجد جامع بیشتر متعلق به دوران صفویه است و در دوره قاجار هم مسجد سلطانی یا مسجد شاه ساخته میشود و درواقع بخشهایی از بازار در دوره قاجار تکمیل میشود.»
گمانههایی درخصوص علل حفر تونل
این پژوهشگر درخصوص علتی که ممکن است در پسِ حفاری زیر بازار تهران وجود داشته باشد، گفت: «مشخص نیست نیتِ کسانی که این تونلها را کَندهاند چه بوده است. چند احتمال وجود دارد؛ یک احتمال این است که برخی مغازهداران بازار، انبارهای غیرقانونی به وجود آورده باشند برای انبار کردن اجناس؛ این یک احتمال قوی است. احتمال دیگر این است که نیت، حفاری برای عتیقه و گنج و موارد دیگر وجود داشته باشد؛ چون بالاخره در محدوده تاریخی تهران این اتفاق افتاده است. در تهران در بعضی از عملیاتهای عمرانی حتی آثاری به دست آمده است.»
وی خاطرنشان کرد: «به نظرم در مرحله نخست باید پیگیری قضایی بشود که چه کسانی در حفر تونل نقش داشتند. از سوی دیگر باید تونل پر شده و به حالت اولیه برگردد تا یک فاجعه انسانی رخ ندهد. به نظرم شهرداری و آتشنشانی و تمام دستگاههای فرهنگی و همه باید باهم متحد شوند که ببینند ماجرای اصلی پشت پرده چیست و در نهایت تونل به شکل کامل پر و سازه آن تقویت شود تا جلوی بروز یک بحران جدی گرفته شود.»
بازار چندصدساله تهران روی لبه بحران
بازار تاریخی تهران که ستونهای آن بر حافظه چندصدساله این شهر تکیه دارد، امروز با خطری روبهرو است که تنها به میراث معماری خلاصه نمیشود؛ تهدیدی است که میتواند به یک بحران انسانی تمامعیار تبدیل شود. ایجاد فضاهای زیرزمینی و حفاریهای غیرمجاز در زیر این محدوده، به هر انگیزهای که انجام شده باشد، عملا به تضعیف جدی سازههای قدیمی منجر شده و احتمال فروریزش ناگهانی را افزایش داده است؛ آن هم در محدودهای که در ساعات مختلف روز هزاران نفر از مردم، کسبه و گردشگران در آن در رفتوآمد هستند.
مساله نگرانکنندهتر این است که بخشی از این دستکاریها با حذف و تخریب دیوارها و ستونهایی انجام شده که نقش باربر و نگهدارنده سازههای تاریخی را داشتهاند. بناهایی که خودشان هم به طور طبیعی در برابر فشار و فرسایش زمان آسیبپذیرند، اکنون با دخالتهای غیرکارشناسی در معرض خطری مضاعف قرار گرفتهاند. این وضعیت صرفا آسیب به چند واحد تجاری یا یک بخش محدود نیست؛ در صورت بروز حادثه، زنجیرهای از تخریب میتواند بخشهای گستردهای از بازار را درگیر و جان انسانها را به طور مستقیم تهدید کند.
ابهام در مورد ماهیت دقیق این حفاریها، نبود نظارت کافی و تعلل در برخورد قاطع با متخلفان، همه نشان میدهد که اگر اقدامی فوری و هماهنگ صورت نگیرد، غافلگیر شدن در برابر فاجعه احتمالی دور از انتظار نیست. از سوی دیگر بازار تهران تنها یک مجموعه تجاری نیست؛ این محدوده بخشی از هویت شهری و تاریخی کشور است و از بین رفتن آن به معنای پاک شدن بخش مهمی از حافظه جمعی ما خواهد بود.
اکنون مهمترین اولویت، شناسایی کامل ابعاد ماجرا، ایمنسازی فوری و علمی، پر کردن و پایدارسازی فضاهای زیرزمینی و جلوگیری از تکرار چنین تخلفاتی است. همزمان باید سازوکارهای دقیق برای حفاظت از بناهای تاریخی تدوین شود تا تصمیمهای شتابزده به بهانه ایمنی، خود به تخریب اصالت اثر منجر نشود. اگر این هشدارها جدی گرفته نشود، نهتنها با خسارتهای جبرانناپذیر فرهنگی روبهرو خواهیم شد بلکه امکان وقوع حادثهای انسانی در قلب تهران بهشدت افزایش مییابد. اکنون زمان اقدام مسوولانه، شفاف و فوری است؛ آن هم پیش از آنکه دیر شود.
