مسیر متفاوت گردشگری ایران و کشور همسایه
نشان تجارت - در سال۲۰۲۵ جمهوریآذربایجان توانست با تمرکز بر بازار گردشگران خاورمیانه و اتخاذ سیاستهای توسعهمحور موفقیت چشمگیری در جذب مسافران عرب حوزه خلیجفارس بهدست آورد؛ پدیدهای که تصویر تازهای از رقابت گردشگری در منطقه قفقاز و خاورمیانه ارائه میکند. افزایش پروازهای مستقیم، تسهیل روادید، سرمایهگذاری در زیرساختهای مدرن و تبلیغات هدفمند باعث شد جمهوریآذربایجان در مدت کوتاهی بهیکی از مقاصد مورد توجه گردشگران خلیجفارس تبدیل شود. ایران اما با وجود بهرهمندی از طبیعت، بکر، تنوع اقلیمی و ۲۹اثر ثبتجهانیشده نتوانسته در حوزه توریسم بهدستاوردهایی متناسب با ظرفیتهای خود دست یابد.
گردشگری ایران در سالهای اخیر با چالشهای جدی مواجه بوده است؛ چالشهایی که نه بهدلیل فقدان جاذبهها بلکه بهدلیل عوامل بیرونی و ساختاری مسیر رشد اینصنعت را دشوار کردند.
در یکسال اخیر تنشهای سیاسی و اقتصادی و بهویژه پیامدهای جنگ ۱۲روزه افزایش بیسابقه نرخ ارز و وضعیت ناآرام داخلی، فضای پیشبینیپذیری و ثبات مورد نیاز برای سرمایهگذاری و جذب گردشگر را مختل کردند. اینعوامل باعث شدند تصویر ایران در بازارهای هدف گردشگری خصوصا کشورهای خاورمیانه با ابهامات و نگرانیهایی همراه باشد.
درمقابل آذربایجان با بهرهگیری از ثبات نسبی، برنامهریزی دقیق در حوزه حملونقل هوایی، بهبود تجربهسفر و تمرکز بر خدمات متناسب با نیازهای فرهنگی گردشگران عرب توانسته سهم خود را از بازار خاورمیانه افزایش دهد. حتی در بخش گردشگری لوکس آذربایجان با توسعه هتلهای پنجستاره، فضاهای تفریحی مدرن و برنامههای فرهنگی جذاب تصویری از مقصدی امن، متنوع و قابلدسترس ارائه داده؛ تصویری که اکنون در ذهن بسیاری از گردشگران منطقه تثبیت شده است.
اینتفاوت مسیر گردشگری میان دو کشور همسایه یکواقعیت تلخ اما آموزنده را برجسته میکند و آن اینکه بودن ظرفیت همیشه بهمعنای بهرهبرداری از آن نیست.
خیز توریسم جمهوریآذربایجان
سال۲۰۲۵ برای جمهوریآذربایجان سالی تعیینکننده در صنعت گردشگری بود بهویژه از منظر ورود گردشگران خاورمیانه. در اینسال موج تازهای از مسافران کشورهای عربی حوزه خلیجفارس بهمقصد آذربایجان شکل گرفت و اینکشور را بهیکی از بازیگران روبهرشد گردشگری منطقه تبدیل کرد. اینروند نتیجه ترکیبی از عرضه فرهنگی متنوع، افزایش پروازهای مستقیم، تسهیل روادید و سرمایهگذاری در زیرساختهای گردشگری بود؛ عواملی که دستبهدست هم دادند تا آذربایجان سهم بیشتری از بازار گردشگران خاورمیانه را جذب کند.
براساس آمارهای رسمی تنها طی ماههای ژانویه تا نوامبر۲۰۲۵ بیش از ۲۷۳هزار گردشگر از کشورهای خاورمیانه وارد جمهوریآذربایجان شدند. اینرقم بهتنهایی نشانه رشد ۱۱/۷درصدی نسبت بهسال قبل است و نشان میدهد که اینکشور توانسته باوجود چالشهای اقتصادی جهانی جایگاه خود را در بازار رقابتی گردشگری تثبیت کند. بخش قابلتوجهی از اینگردشگران از عربستانسعودی، اماراتمتحدهعربی و کویت راهی آذربایجان شده و الگوی سفر جدیدی را در اینکشور رقم زدند.
اینرشد در شرایطی رخ داده که بسیاری از مقاصد گردشگری جهان هنوز درگیر پیامدهای اقتصادی پسابرخی بحرانها و نوسانات قیمتی هستند اما بهنظرمیرسد باکو توانسته با اتخاذ سیاستهای هوشمندانه بخشی از تقاضای سفر منطقهای را بهسمت خود جلب کند.
از تسهیل سفر تا سرمایهگذاری در لوکسگردی
برای درک بهتر جهش گردشگری آذربایجان باید بهمجموعهای از عوامل اثرگذار توجه کرد: نخستین عامل غنای فرهنگی و تاریخی جمهوریآذربایجان است. اینکشور با ترکیبی از میراث شرقی و نشانههای تمدن غربی برای گردشگران خاورمیانه جذابیت ویژهای دارد. شهرهایی چون باکو و شِکی بهواسطه معماری تاریخی، بافت فرهنگی و ثبت چند اثر در فهرست جهانی یونسکو توانستند در سالهای اخیر بهمقصدی پرطرفدار تبدیل شوند.
از سوی دیگر بهبود ارتباطات هوایی نقش بسیار مهمی در تسهیل سفر ایفا کرده است. افزایش پروازهای مستقیم از مبداهایی مانند دوبی، دوحه و ریاض و کاهش زمان سفر آذربایجان را بهمقصدی مناسب برای سفرهای کوتاهمدت و آخر هفته تبدیل کرده است. فرودگاه بینالمللی باکو اکنون بهطور گستردهتر بهشبکه هوایی منطقه متصل بوده و اینموضوع نقش مهمی در شکلگیری جریانهای جدید سفر داشته است.
سیاستهای ویزایی آسانگیرانه نیز بهاینروند شتاب دادند. اجرای سیستم ویزای الکترونیکو حذف برخی محدودیتها برای اتباع کشورهای خلیجفارس موجب شده روند ورود گردشگران سادهتر و کمهزینهتر شود. همین سهولت سفر یکی از مهمترین عوامل رقابتی آذربایجان درمقایسه با برخی مقاصد منطقهای بهشمار میرود.
شاید مهمترین عامل اما سرمایهگذاری در گردشگری لوکس و زیرساختهای مدرن باشد. گردشگران عرب حوزه خلیجفارس غالبا خواستار هتلهای پنجستاره، مراکز خرید مدرن، رستورانهای سطح بالا و امکانات رفاهی ویژه هستند. باکو در سالهای اخیر دقیقا در همین بخشها سرمایهگذاری کرده و اکنون مجموعهای گسترده از هتلهای برند، مراکز خرید بینالمللی و ریزورتهای مدرن بهویژه در سواحل را در اختیار دارد. اینامکانات تصویر جدیدی از آذربایجان بهعنوان مقصدی مدرن و لوکس ایجاد کرده است.
در کنار اینموارد کمپینهای تبلیغاتی هدفمند در کشورهای خلیجفارس نیز بسیار اثرگذار بودند. معرفی ظرفیتهای طبیعی آذربایجان از کوهستان تا دریا، تاکید بر اشتراکات فرهنگی و برجستهسازی رویدادهایی همچون گرندپری باکو باعث شده اینکشور بیش از گذشته در مرکز توجه گردشگران منطقه قرار گیرد. توسعه گردشگری سلامت و آبدرمانی برای گردشگران عرب نیز یکی دیگر از حوزههایی بوده که رشد قابلتوجهی را تجربهکرده است. در همین حال لازم است اشاره شود که در ایران که از نظر تنوع فرهنگی، تاریخی و طبیعی ظرفیتهایی بهمراتب گستردهتر از آذربایجان داشته شرایط چندان مساعد نیست. تنشهای یکسال اخیر، پیامدهای جنگ ۱۲روزه در منطقه، افزایش شدید نرخ دلار و برخی ناآرامیهای داخلی باعث شدند ثبات و پیشبینیپذیری در صنعت گردشگری ایران کاهش یابد. همین موضوع سبب شده باوجود گستره قابلتوجه جاذبههای ایران چشمانداز روشنی برای رشد سریع بخش گردشگری کشور متصور نباشد. ایندر حالی است که اگر شرایط اقتصادی و اجتماعی با ثباتتر بود ایران میتوانست سهمی بسیار بالاتر از بازار گردشگران خاورمیانه داشته باشد.
خدمات متناسب با فرهنگ گردشگران خلیجفارس
یکی دیگر از دلایل موفقیت جمهوریآذربایجان در جذب گردشگران خاورمیانه سازگاری هرچه بیشتر فضای گردشگری با نیازها و ارزشهای فرهنگی اینمسافران است. هتلها و مراکز گردشگری آذربایجان طی سالهای گذشته تلاش کردند خدماتی متناسب با ذائقه فرهنگی و مذهبی گردشگران عرب ارائه دهند.
حضور کارکنان عربزبان، ارائه غذاهای حلال، طراحی فضاهای مناسب خانوادهمحور و رعایت حساسیتهای فرهنگی ازجمله اقداماتی بوده که تاثیر قابلتوجهی در رضایت مسافران داشته است.
شرکتهای گردشگری نیز بستههای سفر اختصاصی برای اینگروه از مسافران طراحی کردند؛ بستههایی که معمولا شامل بازدید از شهر قدیمی باکو، محوطه تاریخی قبوستان و سواحل دریای خزر میشود. بخش لوکسگردی نیز بهشکلی خاص مورد توجه قرار گرفته و تورهای ویژهای برای مسافران ثروتمند کشورهای خلیجفارس طراحی شده که آنها را با امکانات رفاهی ممتاز و تجربههای خاص همراه میکند.
اینسطح از توجه بهخواستههای گردشگران درکنار امنیت نسبی، ثبات اقتصادی و نظم شهری باعث شده آذربایجان برای خانوادههای عرب مقصدی امن و در دسترس تلقی شود. واقعیت ایناست که بخش قابلتوجهی از گردشگران منطقه بهدنبال مقصدی نزدیک، امن، مناسب خانواده و دارای امکانات مدرن هستند و آذربایجان تاحد زیادی توانسته چنین تصویری از خود ارائه دهد.
درمقایسه گردشگری ایران باوجود جذابیتهای خارقالعاده تاریخی و فرهنگی همچنان با موانعی روبهرو است. نوسانات شدید نرخ ارز، چالشهای اداری، محدودیتهای ارتباطی و تاثیر تنشهای اخیر بر تصویر بینالمللی کشور روند رشد اینصنعت را با کندی مواجه کرده است. حتی با اینکه ایران از نظر تنوع جغرافیایی، قدمت تاریخی و عمق تجربیات فرهنگی ظرفیتهایی بسیار فراتر از آذربایجان دارد اما در کوتاهمدت نشانههای روشنی از بهبود پایدار چشمانداز گردشگری کشور دیده نمیشود.
اثرات اقتصادی و آینده گردشگری آذربایجان
رشد گردشگران خاورمیانه برای اقتصاد جمهوریآذربایجان پیامدهای قابلتوجهی داشته است: افزایش ورود مسافران موجب شده درآمد حوزه گردشگری، هتلداری، حملونقل و خردهفروشی رشد چشمگیری پیدا کند. بسیاری از مشاغل کوچک و متوسط بهویژه در بخش خدمات از اینرونق منتفع شدند و گردشگری اکنون بهیکی از پایههای مهم اقتصاد غیرنفتی اینکشور تبدیل شده است.
پیشبینیها نیز نشان میدهد که اینروند حداقل تا سال۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت. دولت جمهوریآذربایجان با تاکید بر تنوعبخشی بهاقتصاد و کاهش وابستگی بهنفت سرمایهگذاری در صنعت گردشگری را تداوم بخشیده و قصد دارد سهم بازارهای مختلف بینالمللی را نیز افزایش دهد.
دراینمیان گردشگران خاورمیانه همچنان بهعنوان یکی از محورهای اصلی توسعه بازار گردشگری اینکشور باقی خواهند ماند.
اگر روند کنونی ادامه یابد جمهوریآذربایجان میتواند جایگاه خود را بهعنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری منطقه قفقاز و پیرامون خزر تثبیت کند. تعاملات فرهنگی و اقتصادی میان کشورهای حوزه خلیجفارس و آذربایجان نیز درپی اینافزایش سفرها تقویت خواهد شد و بهتعمیق پیوندهای منطقهای کمک میکند.
میتوان گفت سال۲۰۲۵ برای جمهوریآذربایجان نقطه عطفی در تاریخ گردشگری اینکشور بوده است. ترکیبی از جذابیتهای فرهنگی، زیرساختهای مدرن، سیاستهای هوشمندانه و توجه بهنیازهای گردشگران خاورمیانه سبب شده اینکشور بهمقصدی جذاب برای مسافران عرب تبدیل شود.
در کنار اینتصویر اما ایران باوجود برخورداری از ظرفیتهایی بسیار گستردهتر در حوزه میراث فرهنگی، طبیعت و گردشگری مذهبی و تاریخی بهدلیل فشارهای اقتصادی، تنشهای منطقهای، افزایش نرخ دلار، گرانی برای سفرهای داخلی و ناآرامیها با چشماندازی مبهم در اینحوزه مواجه است.
اگرچه اینشرایط میتواند در آینده با ثبات بیشتر تغییر کند اما دستکم درحالحاضر تصویر آینده گردشگری ایران بهروشنی آنچه در جمهوریآذربایجان رخ میدهد نیست.
با اینحال تجربهآذربایجان نشان میدهد که سرمایهگذاری پایدار، ثبات، سهولت سفر و بازاریابی هدفمند میتواند یککشور را در مدت زمان نهچندان طولانی بهیکی از بازیگران اثرگذار گردشگری منطقه تبدیل کند؛ درسی که برای بسیاری از کشورهای منطقه ازجمله ایران اهمیت و پیام روشنی دارد.
