
نشان تجارت - جهانگیر مصلی: چهارشنبه بیستویکم مهر، کشتی باری «جیافاس پراید»، با پرچم سنگاپور، در تنگه هرمز با مین دریایی برخورد کرد، آتش گرفت و غرق شد؛ هر بیستویک خدمهاش نجات یافتند. ساعاتی بعد، تصاویری از کانتینرهای شناور روی آب در شبکههای اجتماعی پخش شد و شایعهای شکل گرفت که بهسرعت از یک خبر دریایی، به یکی از پرتکرارترین موضوعات طنز و گاه کلاهبرداری هفتههای اخیر بدل شد: محمولهی این کشتی، گوشیهای آیفون ۱۸ و عطرهای گرانقیمت بوده و صیادان جنوب، بهجای ماهی، گوشی صید میکنند.
برخی گزارشها، از جمله خبرگزاری فارس، از کشتیای کانتینربر با پرچم امارات سخن گفتهاند که از مسیری غیرمجاز تردد میکرد و پس از برخورد با مین غرق شد، در حالی که گزارشهای دیگر مشخصاً از «جیافاس پراید» با پرچم سنگاپور نام میبرند؛ این ناهمخوانی نشان میدهد در ساعات نخست، حتی خودِ هویت و پرچم کشتی نیز بهدرستی تأیید نشده بود. آنچه در میان این گزارشها مشترک است، برخورد با مین دریایی و غرقشدن نزدیک تنگه هرمز است؛ رویدادی که در بستر تشدید ناامنی این آبراه، چندان غیرمنتظره نیست. همزمان، نیروی دریایی سپاه از انفجار مهیب دیگری در یک ابرنفتکش پس از برخورد با مین در همین منطقه خبر داد، نشانهای از آنکه خطر مینگذاری در هرمز، به یک حادثهی منفرد محدود نمانده است.
دربارهی محمولهی کشتی، اما باید محتاطتر بود. بررسی رسانهای روزیاتو، که مشخصاً به اعتبارسنجی این ادعا پرداخته، نتیجه گرفته تا این لحظه هیچ سند معتبری وجود ندارد که نشان دهد کشتی غرقشده در زمان حادثه، محمولهی مشخصی از آیفون حمل میکرده است؛ تصاویر منتشرشده تنها کانتینرها و بستههای شناور را نشان میدهند، بیآنکه محتوای آنها قابل تشخیص باشد. روایت یک مقام محلی جنوبی (به نام رمضان، در گزارشهای خبری) نیز صریحتر است: او ادعای جمعآوری گوشیهای آیفون از دریا توسط صیادان را «صحت ندارد و شایعه است» خوانده است. با اینهمه، روایت دستاول یک صیاد لارکی به زومیت، تصویری میانمایهتر بهدست میدهد؛ لنج آنان بامداد همان روز صدای انفجار را شنیده و قایقهای عربی زودتر از ایرانیها به محل رسیده بودند؛ به گفتهی او، کانتینرهایی که غرق نشدند با طناب نگه داشته و باز شده بودند. به بیان دیگر، در میانهی این ماجرا، هم اغراق اجتماعی وجود دارد و هم هستهای کوچک از واقعیت: شاید مقداری کالای مصرفی از کانتینرهای شناور به دست رسیده باشد، اما روایت «صید فلهای هزاران آیفون» بیش از آنکه مستند باشد، محصول شبکههای اجتماعی و شوخیهای پرتکرار کاربران است.
آنچه از این شایعه باقی ماند، فرصتی برای سودجویان بود. سرهنگ جواد مختاررضایی، معاون فرهنگی و اجتماعی پلیس فتا، بهصراحت هشدار داد مجرمان سایبری با سوءاستفاده از این حادثه، آگهیهای فروش گوشی با قیمتهای غیرمتعارف و عنوان «آیفون دریایی» منتشر کردهاند؛ الگوی رایج کلاهبرداری، دریافت بیعانه یا هزینهی ارسال و سپس قطع ارتباط با خریدار است. او افزود در موارد معدودی ممکن است چنین گوشیهایی واقعاً وجود داشته باشند، اما قرارگرفتن قطعات الکترونیکی در معرض آب شور و رطوبت شدید، میتواند به خوردگی برد، باتری و نمایشگر بینجامد و خریدار را پس از خرید با خسارتی پنهان روبهرو کند؛ در کنار این، گوشیهای واردشده به شکل غیرقانونی یا فاقد ثبت در سامانهی همتا، ممکن است به قطع خدمات شبکه دچار شوند. توصیهی رسمی پلیس، خرید تنها از فروشگاههای دارای مجوز و دریافت فاکتور رسمی است.
این شایعه را نمیتوان از بستر جنگ و وضعیت اقتصادی کشور جدا دید. مینگذاری و ناامنی تنگه هرمز، که همین هفتهها قیمت نفت آتی را در مرز صدوشش دلار تثبیت و قیمت نفت فیزیکی را تا صدوپنجاه دلار بالا برده، نشان میدهد این آبراه دیگر تنها محل نگرانی بازار نفت نیست، که به صحنهی حوادث روزمره نیز بدل شده است. اما دلیل اصلیِ وایرالشدن این داستان را باید در جای دیگری جست: در ایرانی که زیر فشار تحریم، تورم و کاهش ارزش ریال، قیمت یک آیفون اصلی چند برابر قیمت جهانیاش تمام میشود، رؤیای بهدستآوردن رایگان یا ارزانقیمت گرانترین کالای مصرفی بازار، حتی اگر از ته دریا بیرون کشیده شده باشد، بهسرعت در ذهن جمعی جا باز میکند. دقیقاً همین ترکیب، فقر عمومی، گرانی افسارگسیختهی کالای وارداتی، و فضایی که در آن جنگ و تحریم هر خبر عجیبی را باورپذیر میکند، زمینهای فراهم آورده که هم شوخی جمعی شکل بگیرد و هم کلاهبردار از دل همان شوخی، سود واقعی ببرد.