
نشان تجارت - با نزدیک شدن به روزهای سرد سال، بار دیگر مسئله ناترازی گاز به یکی از نگرانیهای جدی اقتصاد ایران تبدیل شده است؛ بحرانی که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک مشکل فصلی در حوزه انرژی دانست. کمبود گاز در ایران مستقیماً با تولید، اشتغال، صادرات و حتی قیمت تمامشده کالاها ارتباط دارد و میتواند بخش مهمی از فعالیت اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
ایران با وجود برخورداری از یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان، سالهاست با مشکل ناترازی میان تولید و مصرف مواجه است. افزایش مصرف خانگی در فصل سرما، فرسودگی زیرساختها، محدودیت سرمایهگذاری و مشکلات توسعه میادین گازی باعث شده تأمین پایدار انرژی به یکی از چالشهای ساختاری اقتصاد تبدیل شود.
در شرایط کمبود گاز، صنایع انرژیبر معمولاً نخستین بخشهایی هستند که با محدودیت مصرف مواجه میشوند. فولاد، سیمان، پتروشیمی و برخی واحدهای تولیدی بزرگ از جمله بخشهایی هستند که کاهش دسترسی آنها به انرژی میتواند هزینههای قابلتوجهی به اقتصاد تحمیل کند.
برای مثال، محدودیت گاز در صنعت فولاد میتواند تولید محصولات میانی و نهایی را کاهش دهد. در صنعت سیمان نیز محدودیت سوخت ممکن است برنامه تولید و عرضه را مختل کند. پتروشیمیها نیز علاوه بر مصرف انرژی، از گاز بهعنوان خوراک تولید استفاده میکنند؛ بنابراین کمبود گاز میتواند همزمان هزینه تولید و میزان عرضه محصولات صادراتی را تحت تأثیر قرار دهد.
روزنامه فایننشال تایمز در گزارشی در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، با اشاره به آسیبدیدگی تأسیسات فرآوری گاز و مشکلات زیرساختی، از کسری احتمالی روزانه حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب گاز در ایران خبر داده است. این گزارش همچنین به کاهش حدود ۲۰ درصدی ظرفیت تولید نسبت به رکورد پیش از جنگ اشاره میکند.
بر اساس همین گزارش، مقامهای ایرانی از خانوارها و کسبوکارها خواستهاند مصرف گاز را کاهش دهند و موضوع افزایش تعرفهها و محدودیت مصرف برای برخی مشترکان پرمصرف نیز مطرح شده است.
این ارقام نشان میدهد مسئله تأمین گاز در آستانه زمستان میتواند ابعادی فراتر از مدیریت مصرف خانگی پیدا کند.
وقتی کارخانهها با محدودیت انرژی مواجه میشوند، هزینه تولید افزایش پیدا میکند. برخی واحدها ناچار به استفاده از سوخت جایگزین میشوند و برخی دیگر ممکن است ظرفیت تولید خود را کاهش دهند. در چنین شرایطی، کاهش عرضه محصولات میتواند به افزایش قیمت در بازار منجر شود. این مسئله بهخصوص در صنایعی مانند فولاد، سیمان و محصولات پتروشیمی اهمیت دارد، زیرا محصولات این صنایع در زنجیره تولید دهها صنعت دیگر مورد استفاده قرار میگیرند.
به همین دلیل، ناترازی گاز فقط یک مسئله مربوط به شرکتهای تولیدکننده انرژی نیست، بلکه میتواند هزینه ساخت مسکن، تولید لوازم خانگی، خودرو و بسیاری از کالاهای دیگر را نیز افزایش دهد.
یکی از تناقضهای اقتصاد انرژی ایران این است که کشور از نظر ذخایر گازی جایگاه بسیار مهمی در جهان دارد، اما همچنان در تأمین پایدار گاز موردنیاز بخشهای مختلف با مشکل مواجه است.
بخشی از این مسئله به رشد مصرف داخلی و قیمتگذاری انرژی مربوط میشود. مصرف بالای گاز در ساختمانهای کمبازده، تجهیزات گرمایشی غیراستاندارد و نبود سرمایهگذاری کافی در بهینهسازی مصرف، فشار زیادی بر شبکه گاز وارد میکند.
از سوی دیگر، توسعه میدانهای گازی، حفظ فشار مخازن و تکمیل زیرساختهای انتقال و فرآوری به سرمایهگذاری مستمر و فناوری نیاز دارد. هرگونه تأخیر در این بخشها میتواند در بلندمدت فاصله میان تولید و مصرف را بیشتر کند.
آنچه اهمیت دارد این است که دولت چگونه میان تأمین گاز خانوارها و حفظ فعالیت صنایع تعادل برقرار میکند. اولویت دادن به مصرف خانگی در روزهای سرد قابل درک است، اما اگر محدودیت انرژی به تعطیلی یا کاهش تولید صنایع منجر شود، هزینه آن در قالب کاهش درآمد، افت صادرات، کاهش اشتغال و افزایش قیمت کالاها به اقتصاد بازمیگردد.
اقتصاد ایران برای عبور از این بحران به راهکارهای کوتاهمدت و بلندمدت نیاز دارد؛ از مدیریت مصرف و کاهش هدررفت انرژی گرفته تا سرمایهگذاری در توسعه میادین گازی، افزایش بهرهوری نیروگاهها و اصلاح تدریجی ساختار مصرف.
واقعیت این است که داشتن ذخایر عظیم گاز بهتنهایی تضمینکننده امنیت انرژی نیست. آنچه اهمیت دارد توانایی تولید، فرآوری، انتقال و توزیع پایدار این منابع است.
اگر ناترازی گاز همچنان به شکل فعلی ادامه پیدا کند، هر زمستان میتواند به آزمونی تازه برای تولید صنعتی ایران تبدیل شود؛ آزمونی که نتیجه آن فقط در قبض گاز خانوارها دیده نمیشود، بلکه در آمار تولید کارخانهها، قیمت کالاها و وضعیت اشتغال نیز خود را نشان خواهد داد.