فرانشیز چیست؟ / تعادلی میان سود شرکت و مسئولیت مشتری

نشان تجارت - هدی کاشانیان: فرانشیز یکی از مفاهیم بنیادین در قراردادهای بیمه‌ای است که بسیاری از بیمه‌گذاران با آن روبه‌رو می‌شوند، اما کمتر کسی از منطق و ساختار دقیق آن آگاهی کامل دارد. آشنایی با این مفهوم نه‌تنها به درک بهتر پوشش‌های بیمه‌ای کمک می‌کند، بلکه در هنگام دریافت خسارت از سردرگمی و اختلاف با شرکت بیمه جلوگیری می‌کند.

فرانشیز چیست؟

فرانشیز در اصطلاح بیمه‌ای به بخشی از خسارت گفته می‌شود که پرداخت آن بر عهده بیمه‌گذار است و شرکت بیمه تعهدی نسبت به جبران آن ندارد. به بیان ساده‌تر، هر بار که خسارتی رخ می‌دهد، بیمه‌گذار موظف است سهم مشخصی از آن را خود بپردازد و مابقی را از بیمه دریافت کند.

این مفهوم از واژه فرانسوی «franchise» به معنای آزادی یا معافیت گرفته شده و در ادبیات بیمه‌ای به معنای معافیت شرکت بیمه از پرداخت بخشی از خسارت تعریف می‌شود. فرانشیز با مفهوم «کسر خسارت» که در ذهن عموم وجود دارد تفاوت دارد؛ کسر خسارت معمولاً به مبالغ ثابتی اشاره دارد که به دلایل اداری یا فنی از خسارت کم می‌شود، در حالی که فرانشیز یک تعهد قراردادی صریح است که از ابتدا در بیمه‌نامه درج می‌شود.

چرا فرانشیز وجود دارد؟

وجود فرانشیز در قراردادهای بیمه‌ای بر پایه منطق اقتصادی استواری بنا شده است. نخستین دلیل، کاهش تعداد ادعاهای کوچک و جزئی است. اگر بیمه‌گذار بداند که برای هر خسارت ناچیزی باید مراحل اداری طولانی طی کند و در نهایت تنها بخشی از آن را دریافت می‌کند، انگیزه کمتری برای ثبت ادعاهای کم‌اهمیت خواهد داشت. این موضوع هزینه‌های اداری شرکت بیمه را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد.

دومین دلیل، جلوگیری از سوءاستفاده و بی‌احتیاطی است. زمانی که بیمه‌گذار بداند بخشی از خسارت را خود باید بپردازد، در نگهداری از دارایی‌های بیمه‌شده دقت بیشتری به خرج می‌دهد. این اصل در علم اقتصاد با عنوان «خطر اخلاقی» شناخته می‌شود و فرانشیز یکی از ابزارهای اصلی برای مدیریت آن است.

سومین دلیل به ساختار قیمت‌گذاری بیمه مربوط می‌شود. پذیرش فرانشیز بالاتر از سوی بیمه‌گذار معمولاً به کاهش حق بیمه سالانه منجر می‌شود. این امکان به بیمه‌گذار می‌دهد که با توجه به توان مالی و میزان ریسک‌پذیری خود، تعادلی میان حق بیمه و سهم خسارت برقرار کند.

انواع فرانشیز

فرانشیز در قراردادهای بیمه‌ای به سه شکل اصلی ظاهر می‌شود:

• فرانشیز ثابت

در این نوع، مبلغ مشخصی به‌عنوان سهم بیمه‌گذار تعیین می‌شود. برای نمونه، اگر فرانشیز ثابت یک بیمه‌نامه دو میلیون تومان باشد و خسارت وارده ده میلیون تومان باشد، شرکت بیمه هشت میلیون تومان پرداخت می‌کند و دو میلیون تومان بر عهده بیمه‌گذار است.

• فرانشیز نسبی یا درصدی

در این حالت، سهم بیمه‌گذار به‌صورت درصدی از کل خسارت محاسبه می‌شود. اگر فرانشیز بیست درصد تعیین شده باشد و خسارت پنج میلیون تومان باشد، بیمه‌گذار یک میلیون تومان و شرکت بیمه چهار میلیون تومان پرداخت می‌کند. این نوع فرانشیز در بیمه‌های درمانی و بدنه خودرو بسیار رایج است.

• فرانشیز کسری

در این نوع، اگر خسارت از حد مشخصی کمتر باشد، شرکت بیمه هیچ مبلغی پرداخت نمی‌کند و تمام خسارت بر عهده بیمه‌گذار است. اما اگر خسارت از آن حد بیشتر شود، شرکت بیمه کل خسارت را جبران می‌کند. این نوع فرانشیز در بیمه‌های تجاری و صنعتی کاربرد بیشتری دارد.

فرانشیز ۳۰ درصد چیست؟

فرانشیز ۳۰ درصد یعنی بیمه‌گر تنها ۷۰ درصد از مبلغ خسارت را پرداخت می‌کند و ۳۰ درصد باقی‌مانده بر عهده بیمه‌گذار است. برای مثال، اگر هزینه درمان یک میلیون تومان باشد، بیمه ۷۰۰ هزار تومان را پوشش می‌دهد و ۳۰۰ هزار تومان را خود بیمه‌شده باید بپردازد. این نوع فرانشیز در بیمه‌های درمان تکمیلی بسیار رایج است و هدف آن کاهش مراجعات غیرضروری و تقسیم مسئولیت مالی میان بیمه‌گر و بیمه‌گذار است.

فرانشیز ۱۰ درصد چیست؟

فرانشیز ۱۰ درصد یعنی بیمه‌گر ۹۰ درصد از مبلغ خسارت را پرداخت می‌کند و تنها ۱۰ درصد بر عهده بیمه‌گذار می‌ماند. برای مثال، اگر هزینه درمان دو میلیون تومان باشد، بیمه یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان را پوشش می‌دهد و ۲۰۰ هزار تومان را خود بیمه‌شده پرداخت می‌کند. این نرخ فرانشیز در مقایسه با ۳۰ درصد، پوشش بهتری برای بیمه‌گذار فراهم می‌کند و معمولاً در بیمه‌نامه‌هایی با حق بیمه بالاتر یا برای گروه‌های خاص مانند بازنشستگان و کارمندان دولتی اعمال می‌شود.

انواع فرانشیز در نظام بیمه ایران

فرانشیز در نظام بیمه‌ای ایران به بخشی از خسارت گفته می‌شود که بیمه‌گر آن را پوشش نمی‌دهد و پرداخت آن بر عهده بیمه‌گذار است. این مفهوم در بیمه‌های درمان تکمیلی، شخص ثالث و بدنه خودرو کاربرد گسترده‌ای دارد و معمولاً به‌صورت درصدی از مبلغ خسارت یا یک رقم ثابت تعیین می‌شود.

هدف اصلی از تعیین فرانشیز، کاهش مراجعات بی‌رویه، جلوگیری از سوءاستفاده از پوشش‌های بیمه‌ای و کنترل هزینه‌های شرکت‌های بیمه است. در ایران، سازمان بیمه مرکزی چارچوب کلی فرانشیز را تعیین می‌کند، اما نرخ دقیق آن بسته به نوع بیمه‌نامه، شرکت بیمه‌گر و شرایط قرارداد متفاوت است.

فرانشیز در بیمه درمان

در بیمه‌های درمانی، فرانشیز معمولاً به‌صورت درصدی از هزینه‌های پزشکی تعریف می‌شود. بیمه پایه که از سوی سازمان‌های دولتی ارائه می‌شود، معمولاً فرانشیز بالاتری دارد و بخش قابل توجهی از هزینه‌های درمانی را بر عهده بیمار می‌گذارد. بیمه‌های تکمیلی درمان برای پوشش همین فرانشیز طراحی شده‌اند و هدف اصلی آن‌ها کاهش سهم بیمار از هزینه‌های پزشکی است.

برای نمونه، اگر هزینه یک عمل جراحی بیست میلیون تومان باشد و بیمه پایه هفتاد درصد آن را پوشش دهد، سی درصد باقی‌مانده یعنی شش میلیون تومان فرانشیز بیمار محسوب می‌شود. بیمه تکمیلی می‌تواند بخش عمده‌ای از این مبلغ را نیز جبران کند، اما خود بیمه تکمیلی نیز ممکن است فرانشیز جداگانه‌ای داشته باشد که در بیمه‌نامه درج شده است.

نکته مهم این است که فرانشیز بیمه درمان در خدمات مختلف متفاوت است. ویزیت پزشک، بستری در بیمارستان، آزمایش‌های تشخیصی و داروها هر کدام ممکن است فرانشیز جداگانه‌ای داشته باشند که بیمه‌گذار باید پیش از استفاده از خدمات از آن‌ها آگاه باشد.

فرانشیز در بیمه خودرو

در بیمه خودرو، تفاوت مهمی میان بیمه شخص ثالث و بیمه بدنه از نظر فرانشیز وجود دارد. بیمه شخص ثالث که پوشش خسارت به دیگران را بر عهده دارد، معمولاً فرانشیز ندارد و شرکت بیمه خسارت زیان‌دیده را به‌طور کامل پرداخت می‌کند.

اما بیمه بدنه که خسارت وارده به خودروی بیمه‌گذار را پوشش می‌دهد، معمولاً دارای فرانشیز است. این فرانشیز اغلب به‌صورت درصدی از خسارت تعیین می‌شود و در حوادث مختلف متفاوت است. برای نمونه، فرانشیز سرقت کلی خودرو ممکن است ده درصد و فرانشیز تصادف پنج درصد باشد.

پذیرش فرانشیز بالاتر در بیمه بدنه خودرو یکی از روش‌های متداول برای کاهش حق بیمه سالانه است. رانندگانی که سابقه رانندگی خوبی دارند و احتمال تصادف را برای خود پایین ارزیابی می‌کنند، اغلب این گزینه را انتخاب می‌کنند تا هزینه سالانه بیمه را کاهش دهند.

فرانشیر ترکیبی چیست؟

فرانشیز ترکیبی نوعی ساختار است که در آن دو یا چند نوع فرانشیز به‌صورت همزمان اعمال می‌شود؛ برای مثال، بیمه‌گر ابتدا یک سقف ثابت ریالی را از خسارت کسر می‌کند و سپس درصدی از مبلغ باقی‌مانده را نیز به‌عنوان فرانشیز نسبی از بیمه‌گذار می‌گیرد. این ساختار معمولاً در بیمه‌های درمانی تکمیلی و برخی بیمه‌های مسئولیت به‌کار می‌رود تا هم ریسک مراجعات کم‌هزینه را کاهش دهد و هم در خسارت‌های بزرگ‌تر سهم بیمه‌گذار را حفظ کند.

فرانشیز در بیمه‌های اموال

معمولا پوشش‌های پایه بیمه آتش سوزی شامل فرانشیز نمی‌شود، اما پوشش‌های خطرات اضافی معمولا فرانشیز دارند؛ مثلا بیمه زلزله ۱۵ درصد فراشیز دارد. بیمه‌های مهندسی هم فرانشیز قابل‌توجهی دارد. در این میان، از همه مهم‌تر فرانشیز بیمه بدنه خودرو است و عموما برای خسارت‌های کلی یا جزئی، فرانشیز سقف مشخصی دارد و یا درصدی از خسارت است. حتی گاهی ممکن است فرانشیز برخی از اجزای خودرو در بیمه بدنه مبلغ معینی باشد.

تعیین سقف غرامت

نوع دیگری از فرانشیز بیمه وجود دارد که در آن سقف غرامت پرداختی را مشخص می‌نمایند و تحت هیچ شرایطی خسارت بیشتری پرداخت نمی‌شود؛ به عنوان مثال، در یک قرارداد بیمه تعیین می‌شود که سقف پرداخت غرامت ۵۰۰ میلیون تومان است و باقی خسارت به عهده خود بیمه‌گذار است؛ معمولا در مواردی که ریسک بیمه بیشتر است، از این نوع فرانشیز استفاده می‌شود.

نتیجه‌گیری

فرانشیز ابزاری است که منافع هر دو طرف قرارداد بیمه را در نظر می‌گیرد. از منظر شرکت بیمه، این مکانیزم هزینه‌های اداری را کاهش می‌دهد، از سوءاستفاده جلوگیری می‌کند و پایداری مالی صندوق بیمه را تضمین می‌کند. از منظر بیمه‌گذار، پذیرش فرانشیز مناسب می‌تواند به کاهش حق بیمه و انتخاب پوشش متناسب با نیاز و توان مالی منجر شود.

آگاهی از نوع و میزان فرانشیز پیش از خرید هر بیمه‌نامه‌ای ضروری است. بیمه‌گذار باید با مطالعه دقیق شرایط بیمه‌نامه و در صورت نیاز با مشاوره از کارشناس بیمه، تصمیمی آگاهانه درباره سطح فرانشیز قابل قبول برای خود بگیرد تا در هنگام وقوع خسارت با هزینه‌های غیرمنتظره روبه‌رو نشود.